नेपालमा पछिल्ला वर्षहरूमा एभोकाडो खेतीप्रति आकर्षण तीव्र रूपमा बढ्दो छ । एक समय विदेशी फलको रूपमा मात्र चिनिने एभोकाडो आज देशका धेरै पहाडी गाउँमा किसानहरूको आर्थिक रुपान्तरणको प्रतीक बन्दै गएको छ । यसको स्वाद मात्र होइन, औषधीय गुण, पोषण मूल्य र बजार मूल्यका कारण पनि यो फलले नेपाली कृषकका लागि नयाँ आशा जगाएको छ ।
एभोकाडोको खेती मुख्यतया एक हजारदेखि दुई हजार मिटरको उचाइमा राम्रो हुन्छ । १५ देखि २५ डिग्री तापक्रम र पानी जम्न नदिने माटो यसका लागि उपयुक्त मानिन्छ । दोमट वा बलौटे दोमट माटोमा राम्रो उत्पादन दिन्छ । खेत तयार गर्दा गोठको गोबर वा कम्पोष्ट मिसाएर माटोलाई उपजाऊ बनाउनुपर्छ । बिरुवा रोप्नका लागि एक मिटर चौडा र गहिरो खाडल तयार गरी, करिब १० मिटरको दूरीमा रोप्दा पर्याप्त ठाउँ मिल्छ । प्रारम्भिक दुई–तीन वर्षमा नियमित सिँचाइ अत्यावश्यक हुन्छ । र, फूल तथा फल लाग्ने समयमा थप ध्यान दिनुपर्छ ।
नेपालमा एभोकाडोका विभिन्न जातहरू लगाइन्छन्, तर ग्वाटेमालन, मेक्सिकन र वेस्ट इन्डियन प्रजातिहरू सबैभन्दा उपयुक्त मानिन्छन् । यी प्रजातिहरूले हाम्रो पहाडी हावापानीमा राम्रो उत्पादन दिन्छन् । बिरुवा रोपेको तीनदेखि पाँच वर्षभित्र फल आउन थाल्छ । एक पटक फल दिन थालेपछि बोटले तीसदेखि पचास वर्षसम्म लगातार फल दिन सक्छ ।
रोग र किरा नियन्त्रण एभोकाडो खेतीमा विशेष महत्त्व राख्छ । जराहरू कुहिने ‘रुट रोट’ रोगबाट जोगिन राम्रो जल निकास र प्रतिरोधी प्रजाति प्रयोग गर्नुपर्छ । फलमा कालो दाग ल्याउने ‘एन्थ्राक्नोज’ रोग सफाइ र तातो पानीमा फल डुबाउने जस्ता साधारण उपायले नियन्त्रण गर्न सकिन्छ । त्यस्तै, भाइरसका कारण हुने ‘सनब्लोट’ रोगबाट बच्न स्वस्थ बिरुवा रोप्नु र रोगी बोट फाल्नु आवश्यक हुन्छ ।
किरामध्ये ‘थ्रिप्स’ र ‘लेसियम किरा’ले पात र फल बिगार्छन् । यसलाई रोक्न नीमको तेलजस्ता जैविक कीटनाशक प्रयोग गर्न सकिन्छ । ‘बोरर किरा’ र ‘स्केल इन्सेक्ट’का लागि पनि जैविक उपाय प्राथमिक हुनुपर्छ– जस्तै प्रभावित हाँगा काट्ने, जलाउने, र माटोमा प्राकृतिक जीवाणुयुक्त मल मिसाउने ।
एभोकाडो खेतीमा जैविक उपायलाई प्राथमिकता दिँदा उत्पादन दीर्घकालीन रूपमा स्थायी हुन्छ । नियमित सफाइ, झार हटाउने र रोगी भाग फाल्ने अभ्यासले बोट स्वस्थ राख्छ । खेतीमा पानी जम्न नदिने र माटो परीक्षण गर्ने बानीले पनि रोगको सम्भावना घटाउँछ ।
एभोकाडोलाई ‘सुपरफुड’ भनिनुको कारण यसको उच्च पोषण मूल्य हो । यसमा पाइने असंतृप्त बोसोले हृदय स्वास्थ्य सुधार गर्छ, खराब कोलेस्ट्रोल घटाउँछ र रक्तचाप सन्तुलनमा राख्छ । यसमा रहेको फाइबरले पाचन सुधार गर्छ भने आँखा, छाला र प्रतिरक्षा प्रणालीलाई मजबुत बनाउँछ । साथै, फोलेट र भिटामिन बी–सिक्सको कारण तनाव घटाउने र मस्तिष्कको कार्यक्षमता बढाउने गुण पनि यसमा पाइन्छ ।
गर्भवती महिलाका लागि यो फल अझ उपयोगी मानिन्छ, किनकि यसमा हुने फोलेट र आयरनले भ्रुणको मस्तिष्क र नसा विकासमा योगदान पुर्याउँछ । एभोकाडोमा पाइने भिटामिन ईले छालालाई कोमल र चम्किलो बनाउँछ, र एण्टीअक्सिडेन्टहरूले बुढ्यौलीका लक्षण ढिलो देखिन मद्दत गर्छ ।
आर्थिक दृष्टिले पनि एभोकाडो खेती निकै फाइदाजनक छ । यसको बजार मूल्य उच्च छ र माग निरन्तर बढ्दो छ । घरेलु बजार मात्र होइन, एशिया, यूरोप र खाडी मुलुकसम्म निर्यात सम्भावना छ । लामो समयसम्म फल दिने भएकाले किसानलाई स्थायी आम्दानीको स्रोत बन्न सक्छ । यसले गाउँमा रोजगारी सिर्जना गर्ने र युवाहरूलाई कृषितर्फ आकर्षित गर्ने सम्भावना पनि बढाउँछ ।
नेपालको जलवायु एभोकाडो खेतीका लागि निकै अनुकूल भएकाले यसलाई दीर्घकालीन व्यावसायिक बालीको रूपमा विकास गर्न सकिन्छ। यसका लागि किसानहरूलाई आधुनिक प्रविधि र जैविक खेती सम्बन्धी तालिम उपलब्ध गराउन जरुरी छ । सहकारी र निजी क्षेत्रको सहकार्यमा बजार व्यवस्थापन सुधार्न सकेमा यो फलले नेपालको कृषिमा नयाँ अध्याय लेख्नेछ । एभोकाडो खेती केवल आर्थिक लाभको विषय होइन । यो त स्वस्थ जीवनशैली, हरियाली संरक्षण र ग्रामीण अर्थतन्त्र सुदृढीकरणको सशक्त माध्यम पनि हो । सिँचाइ, मल र रोग नियन्त्रणमा समयमै ध्यान दिइने हो भने यो खेतीले ‘हरियो सुन’ झैँ नेपाली पहाडहरूमा समृद्धिको हरियाली ल्याउन सक्छ ।
