तरकारी खेतीमा मुला एक अत्यन्तै प्रचलित र पोषणयुक्त जरा तरकारी हो । नेपालमा यसलाई एकल खेती वा अरु तरकारीसँग मिश्रित खेतीमा रोप्ने चलन छ। किसानहरूले अरु बालीको छेउछाउमा वा अलग्गै खेतमा रोपेर यसको उत्पादन गर्दछन्। मुलाको उत्पत्ति मुख्य रूपमा मध्य वा पश्चिम चीन र भारतबाट भएको मानिन्छ। यसको प्रयोग प्राचीन कालदेखि नै यो क्षेत्रमा हुँदै आएको छ । जंगली मुलाहरू भूमध्यसागरीय क्षेत्रबाट पनि पाइन्छ ।
मुलालाई काँचै खान सकिन्छ वा अन्य तरकारीसँग पकाएर, अचार बनाई वा सिन्की बनाएर सेवन गर्न सकिन्छ । पछि सुकाएर मुलाको चाना पनि प्रयोग हुने चलन छ। पोषणका दृष्टिले मुलामा भिटामिन, जैविक रस, क्याल्सियम, फोस्फोरस र अन्य खनिज तत्वहरू पर्याप्त मात्रामा पाइन्छ । यसको रसले पाचन प्रक्रियामा पनि मद्दत पुर्याउँछ ।
हावापानी र माटोको आवश्यकताः
मुलाको सफल खेतीका लागि तापक्रम १८-२४ डिग्री सेल्सियसको बीचमा हुनु उपयुक्त हुन्छ । पर्याप्त प्रकाश र माटोमा ६०-७० प्रतिशत चिस्यान हुनु अनिवार्य छ । माटोमा पर्याप्त पोषक तत्व नभएमा मुला सानो डल्लो फल्ने, डुकु निस्कने, पिरोपना बढ्ने वा जरा फाट्ने जस्ता समस्या देखा पर्न सक्छ ।
वानस्पतिक विवरणः
मुला बिरुवाको प्रमुख भाग मोटो जरा हो । बिरुवा बीउबाट अंकुरित भएर मसिनो लामो जरा उत्पादन गर्छ र त्यसमा खाद्यवस्तु जम्मा गर्दै मुख्य खाने जरा तयार हुन्छ । मुला बिरुवालाई नियाल्दा तीन प्रमुख भाग छुट्याउन सकिन्छः
१. टाउको – छोटो डाँठ र पातहरू पर्नेसँग सम्बन्धित भाग ।
२. घौटी – हाइपोकोटाइलबाट विकसित भाग, जरा पलाउँदैन ।
३. जरा – मुख्य खाने भाग, साना मसिना जरा पनि यसबाट विकसित हुन्छ ।
मुलाका विभिन्न जातहरूलाई क्षेत्र र गुण अनुसार दुई भागमा वर्गीकृत गरिएको छः
एशियाली वा उष्ण प्रदेशीय मुला
युरोपेली वा समशीतोष्ण प्रदेशीय मुला
एशियाली जातका मुला प्रायः ठूलो आकारका हुन्छन् भने युरोपेली जातका साना र पिरो हुने प्रवृत्तिका हुन्छन् ।
बाली चक्र र रोप्ने समयः
मुलालाई हिउँदे बालीको रूपमा मर्कपछि रोपिन्छ । यसलाई ग्रोम बालीको रूपमा, रायो, काउली लगायत अन्य बालीसँग पनि रोप्न सकिन्छ । नेपालका विभिन्न भुभागमा रोपाइँको समय फरक पर्छ ।
लेक क्षेत्रः वैशाख–साउन रोपाइँ, भाद्र–असोजमा तयार
पहाडी क्षेत्रः भाद्र–असोज रोपाइँ, असोज–पुसमा तयार
तराई क्षेत्रः भाद्र–कार्तिक बीउ खसालि, मंसिर–माघमा तयार
जग्गा तयारी र मलखाद :
मुला हलुका दोमट माटोमा राम्रोसँग फल्छ । २०-३० सेमी गहिराइमा २-३ पटक जोतेर जमिन तयार पारिन्छ । रोपाइँ अघि एक टन प्रतिरोपनी दरले गोबर मल चारैतिर हालिन्छ । डल्ला फोरेपछि रासायनिक मल ५ के.जि. नाइट्रोजन, ३ के.जि. फोस्फोरस र ४ के.जि. पोटास थपिन्छ ।
बीउ रोपणः
मुला प्रायः ड्याङ–ड्याडमा रोपिन्छ । सानो मुला वा सागका लागि छर्ने चलन पनि छ । रोपाइँको दुरी जात अनुसार फरक पर्छ । सानो मुला जातका लागि बाक्लो रोपाइँ गर्नु उपयुक्त हुन्छ । ठूलो उष्ण प्रदेशीय वा एशियाली जातका मुला ४५–२५ सेमी दुरीमा रोपिन्छन् । रोपाइँ तयार खेतमा ७५ सेमी फरकमा लामालामा ड्याङ बनाइन्छ र हरेक ड्याङमा ४५ सेमी दुरीमा दुई लाइनमा बीउ खसालिन्छ । प्रतिरोपनीमा २५०–३०० ग्राम बीउ आवश्यक पर्छ ।
गोडमेल र सिंचाईः
झारपात नियन्त्रण, माटो खुकुलो पार्न र टपड्रेस गर्न गोडमेल आवश्यक हुन्छ । यसले झारपात उखेल्न, माटो गोड्न र नाइट्रोजन टपड्रेस गर्न मद्दत गर्छ । मुला बिरुवाको वृद्धि अवस्थामा फोस्फोरस र पोटासको आवश्यकतासमेत बढी हुन्छ ।
बाली संरक्षणः
मुला बालामा लाही, उफ्रने खपटे आदि कीरा आक्रमण गर्न सक्छन् । लाही कीराले पात र जरा हानी पुर्याउँछ । यसको नियन्त्रणका लागि सुरक्षित विषादी (जस्तै मालाथियन) वा निमजन्य विषादी प्रयोग गर्न सकिन्छ ।
मुख्य रोगहरूमध्ये कालो कुहिने रोग उल्लेखनीय छ । रोग पातबाट शुरू भएर जरासम्म फैलिन्छ । पातका नसाहरू खैरो हुँदै कालो हुन्छन् र बिरुवा मर्छ । यसको नियन्त्रणका लागि बीउ रोपणअघि ५० C तातो पानीमा आधा घण्टा डुबाई उपचार गर्नु आवश्यक छ ।
बाली तयारी र उत्पादनः
मुलाका विभिन्न जातहरू एक महिनादेखि दुई–ढाई महिनामा तयार हुन्छन् । ताजा मुला प्रयोगका लागि कलिलो अवस्थामा उखेलिन्छ र सफा गरी मुठामा राखेर बिक्री गरिन्छ। ढिलो टिपेको मुला काठपसेर कठोर हुन्छ । सानो युरोपेली जात प्रतिरोपनी ४०० किलोसम्म र ठूला एशियाली जात १५००-२५०० किलोसम्म फल्छ ।
प्रशोधन, भण्डारण र बजार व्यवस्थापनः
मुलाको जरा टुकेर सुकाइन्छ र मसिनो चाना बनाई आवश्यकता अनुसार प्रयोग गरिन्छ । भण्डारण गर्दा ५-७ दिनसम्म ताजा राख्न सकिन्छ । कृषकहरूले खेतमै थोक बिक्री गर्न वा बजारमा पठाउन सक्ने व्यवस्था छ ।
यसरी मुला खेतीले न केवल पोषणयुक्त उत्पादन दिन्छ, तर कृषकहरूको आर्थिक लाभ र खाद्यान्न सुरक्षामा पनि योगदान पुर्याउँछ ।
मध्यस्थता साप्ताहिक, असोज १२ गते, अंक १०
