रायोको साग नेपालमा जाडो मौसममा पाइने लोकप्रिय हरियो सागपातमध्ये एक प्रमुख तरकारी हो, जसले स्वास्थ्यका दृष्टिले पनि धेरै फाइदा पुर्याउँछ । यसमा भिटामिन, मिनरल र फाइबर प्रशस्त मात्रामा पाइने भएकाले यो पोषक र औषधीय दुवै दृष्टिले उपयोगी हुन्छ । रायो सागको खेती गर्न सजिलो मात्र होइन, यसको बजार मूल्य र माग दुवै स्थिर हुने भएकाले यो एक लाभदायक बाली पनि हो ।
रायोको साग खेती नेपालको तराईदेखि उच्च पहाडसम्म गर्न सकिन्छ । तराई र मध्य पहाडमा यो हिउँदे बालीका रूपमा लगाइन्छ भने उच्च पहाडमा भने जहाँ तुसारो र हिउँ पर्दछ, त्यस्तो ठाउँमा ग्रीष्म ऋतुमा यसको खेती गर्न सकिन्छ । रायो खेतीका लागि मध्यम तापक्रम, चिसो मौसम, ओसिलो हावा र छोटो दिन उपयुक्त मानिन्छ । अत्यधिक तापक्रममा यसको डुकु छिटो निस्कने र उत्पादन घट्ने हुँदा यस्तो अवस्था टार्नुपर्छ ।
रायो खेतीका लागि मलिलो दोमट माटो सबैभन्दा उपयुक्त हुन्छ । माटोमा पर्याप्त जैविक पदार्थ र उचित जलनिकासको व्यवस्था हुन जरुरी छ, किनभने अत्यधिक चिस्यानले बोट पहेंलिन सक्छ । खेती गर्नुअघि खेत राम्ररी तयार पार्नुपर्छ – करिब २५–३० से.मी. गहिराइमा जोत्नुपर्छ र राम्रोसँग बुर्बुरिएको माटो बनाउनुपर्छ । त्यसपछि प्रशस्त पराल, गहुँडो या गोठालु मल प्रयोग गर्नुपर्छ ।
रायो खेतीमा ढुसीजन्य रोग र भाइरस रोग प्रमुख समस्या हुन् । ढुसीको कारणले जरामा गाँठा बन्ने र बोटको वृद्धि रोकिने समस्या आउँछ । यसबाट बच्न उही परिवारका बाली निरन्तर एउटै खेतमा नलगाउने, माटोको उज् मान ७ भन्दा माथि राख्ने र रोप्नुअघि नेविजिन नामक विषादी प्रयोग गर्नुपर्छ । त्यस्तै, पातमा खैरो थोप्ला देखाउने “अल्टरनेरिया थोप्लो रोग” रोक्नका लागि डाइथेन एम–४५ वा थिराम २–३ ग्राम प्रति किलो बीउमा उपचार गर्नुपर्छ । रोग देखिएपछि वलाईटक्स ५० लाई २–३ ग्राम प्रति लिटर पानीमा मिसाई १०–१५ दिनको फरकमा छर्कनुपर्छ ।
रायोमा भाइरस रोग लाग्दा पात पहेंलो हुँदै जान्छ र नसाबीच हरियो उठेका भाग देखिन्छन् । यस्तो रोग देखिएमा संक्रमित बिरुवा तुरुन्त उखेलेर जलाउनुपर्छ, रोगमुक्त बीउ प्रयोग गर्नुपर्छ र चुसाहा कीराहरू नियन्त्रण गर्नुपर्छ ।
रायो खेती भौगोलिक क्षेत्रअनुसार फरक समयमा गर्न सकिन्छ – उच्च पहाडमा फागुनदेखि वैशाखसम्म, मध्य पहाडमा भदौदेखि मंसिरसम्म र तराईमा असोजदेखि पौषसम्म लगाएको बाली राम्रो हुन्छ । रायो सँग अन्तरवालीका रूपमा गोभी, काँक्रो, सिमी, मकै, खुर्सानी वा भण्टा जस्ता बाली लगाउन सकिन्छ, तर दूरी र काँटछाँट मिलाएर लगाउनुपर्छ ।
रायो साग रोपेको करिब ३०–४० दिनपछि पहिलो पटक टिप्न सकिन्छ र त्यसपछि प्रत्येक १०–१५ दिनको फरकमा करिब १०० दिनसम्म लगातार टिप्न सकिन्छ । टिप्दा बीचका पात नटिपी बाहिरका कलिला र कोमल पात हल्का हातले टिप्नुपर्छ । यसरी सावधानीपूर्वक टिप्दा नयाँ पात पलाउने गति बढ्छ र उत्पादन अवधि लम्बिन्छ ।
तुसारो वा अत्यधिक चिसोबाट बोट जोगाउन प्लास्टिकको हरितगृह (ग्रीन हाउस) बनाउने, वा चिसो सहनसक्ने जातहरू लगाउने उपाय अपनाउन सकिन्छ ।
रायो सागको खेती उचित रूपमा गरेमा कम लागतमा उच्च उत्पादन पाउन सकिन्छ । पोषण, स्वाद र बजार मूल्यका हिसाबले यो नेपाली कृषकका लागि अत्यन्त लाभदायक सिजनल बाली हो, जसले ग्रामीण आयमा पनि उल्लेखनीय योगदान दिन सक्छ ।
